Cegerxwîn yek ji helbestvanên herî mezin û navdar ên Kurd di sedsala bîstemîn de bû. Di sala 1903an de li herêma Mêrdînê ji dayik bû û jiyana xwe ji bo edebiyat, ziman û parastina maf û azadiya gelê Kurd terxan kir. Helbestên wî tijî evîna Kurdistanê, azadî, dadperwerî û rexne li hember zulm û zordariyê ne. Cegerxwîn bi zimanê Kurdî yê Kurmancî nivîsand û bandoreke mezin li ser edebiyata Kurdî kir. Dîwanên helbestên wî heta îro jî di nav Kurdan de bi nirx û evînê tên xwendin.

جگەڕخوێن یەکێک بوو لە گەورەترین و بەناوبانگترین شاعیرەکانی کورد لە سەدەی بیستەمدا. ساڵی ١٩٠٣ لە ناوچەی ماردین لەدایک بوو و ژیانی خۆی بۆ ئەدەب، زمان و پاراستنی ماف و ئازادیی گەلی کورد تەرخان کرد. شیعرەکانی پڕن لە خۆشەویستیی کوردستان، ئازادی، دادپەروەری و ڕەخنە لە زوڵم و زۆرداری. جگەڕخوێن بە زمانی کوردیی کرمانجی نووسی و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ئەدەبی کوردی دانا. دیوانە شیعرییەکانی تا ئەمڕۆش لەنێو کورداندا بە نرخ و خۆشەویستییەوە دەخوێندرێنەوە

---

نالی، ناوی تەواوی مەلا خدر کوڕی ئەحمەدی شاوەیسی میکائیلە، یەکێکە لە گەورەترین شاعیرانی کلاسیکی کورد و لە دامەزرێنەرانی قوتابخانەی شیعری سۆرانییە. زۆربەی سەرچاوەکان ساڵی ١٨٠٠ بۆ لەدایکبوونی داناوە، هەرچەندە هەندێک سەرچاوە ١٧٩٧یش دەڵێن. لە گوندی خاک و خۆڵ لە ناوچەی شەهڕەزوور، نزیک سلێمانی، لەدایک بووە. نالی بە غەزەلە عاشقانە، عیرفانی و زمان و وێنەسازییە بەهێزەکانی ناسراوە و ڕۆڵێکی گرنگی لە پەرەپێدانی سۆرانی وەک زمانی ئەدەبی هەبووە. لە کۆتایی ژیانی خۆیدا لە ئەستەمبوڵ نیشتەجێ بوو و لە ساڵی ١٨٥٦ لەوێ کۆچی دوایی کرد

Nalî, bi navê tam Mela Xidir, kurê Ehmedê Şaweysî Mîkaîlî, yek ji mezintirîn helbestvanên klasîk ên Kurd û yek ji damezrînerên dibistana helbesta Soranî ye. Piraniya çavkaniyan sala 1800an wekî sala jidayikbûna wî destnîşan dikin, her çend hin çavkanî sala 1797an jî dibêjin. Ew li gundê Xak û Xol, li herêma Şehrezûrê, nêzîkî Silêmaniyê, ji dayik bûye.

Nalî bi gazelên evînî û tesewufî, û herwiha bi ziman û wêneyên helbestî yên xurt tê naskirin. Wî di pêşxistina Soranî wekî zimanekî edebî de roleke girîng lîstiye. Di salên dawiyê yên jiyana xwe de li Stenbolê bi cih bû û di sala 1856an de li wir koça dawiyê kir.

---

Mewlewî Tawêgozî, bi navê Seyîd Ebdurrehîm Me’dûmî tê naskirin, yek ji mezintirîn helbestvanên Kurd ên sedsala nozdehan e. Ew di sala 1806an de li herêma Tawêgozî, nêzîkî Helebceyê, ji dayik bû û di sala 1882 an jî 1883an de koça dawiyê kir. Ew alimê olî û dervîşekî tesewufî yê terîqeta Neqşibendî bû û piraniya jiyana xwe li deverên Helebce û derdora wê derbas kir.

---

Safî Hîranî (Safî, kurê Kak Ebdullahê) di sala 1873an de li gundê Hîranê, li herêma Şeqilawê, ji dayik bûye. Ew helbestvanekî klasîk ê Kurd û alimê olî bû û bi helbestên xwe yên li ser evîn, tesewuf û ruhaniyetê tê naskirin. Safî bi Kurdî, Farisî, Erebî û Tirkî helbest nivîsandiye û dîwaneke berfireh ji xwe re hiştiye. Ew ji temenê ciwaniyê ve dest bi helbestnivîsînê kiriye û paşê bûye rêberêkî ruhanî. Safî Hîranî di 12ê Sibata 1942an de li Hîranê koça dawiyê kir û li heman deverê hate veşartin.

---

Mestûrey Erdalanî (Mestûra Erdalanî) helbestvan, nivîskar û dîroknaseke Kurd bû. Ew di sala 1805an de li Seneyê ji dayik bû û di sala 1848an de li Silêmaniyê koça dawiyê kir. Mestûre wek yek ji navdartirîn helbestvanên jin ên Kurd tê dîtin û bi taybetî bi helbestên xwe yên bi Kurdî û Farisî tê naskirin. Di helbestên wê de mijarên evîn, dilberî, bedewî, êş û hestên mirovan bi awayekî berbiçav tên dîtin. Herwiha wê bi şêwazeke taybet hest û jiyana jinê di serdema xwe de di berhemên xwe de derbirîye.

---