کوردی، بە ناوی تەواوی مستەفا بەگی کوڕی مەحموود بەگی ساحێبقڕان، یەکێکە لە شاعیرە دیارەکانی قوتابخانەی شیعری بابان. لەبارەی ساڵی لەدایکبوونی جیاوازی لە سەرچاوەکاندا هەیە؛ هەندێک سەرچاوە ساڵی ١٨٠٩ و هەندێکی دیکە ١٨١٢ دەزانن. لە سلێمانی لەدایک بووە و لە ساڵی ١٨٥٠ لە هەمان شار کۆچی دوایی کردووە و لە گردی سەیوان بەخاک سپێردراوە.

کوردی لە منداڵییەوە لە حوجرە خوێندەواری فێر بوو، بەڵام خوێندنی ئایینییەکەی بە شێوەیەکی درێژخایەن بەردەوام نەکرد و نەبوو بە مەلا. ئەو بە یەکێک لە کۆڵەکەکانی قوتابخانەی شیعری بابان دادەنرێت و پەیوەندییەکی بە تەریقەتی قادری هەبوو. بەداخەوە، بەشێکی زۆر لە بەرهەمە شعرییەکانی نەماوە و ئەوەی گەیشتووەتە دەستی خوێنەران کەمە. ناوی ئەو لە مێژووی شیعری کوردیدا لەگەڵ شاعیرانی ناسراوی وەک نالی و سالم دەهێنرێت

لە شیعرەکانی کوردی‌دا خۆشەویستی، جوانی، عیشق، ڕووحانیەت بابەتی سەرەکین. ئەو زۆرجار بە سوودوەرگرتن لە چیرۆکی باو، وێنەی شیعرییە قووڵەکانی دروست کردووە

Kurdî, bi navê tam Mistefa Begê kurê Mehmûd Begê Sahibqiran, yek ji helbestvanên girîng ên dibistana helbesta Babaniyan e. Li ser sala jidayikbûna wî di çavkaniyan de cudahî heye; hin çavkanî sala 1809, hin jî 1812 didin. Ew li Silêmaniyê ji dayik bûye û di sala 1850an de li heman bajêr koça dawiyê kiriye û li Girê Seywanê hatiye veşartin.

Kurdî di zarokatiya xwe de li hucreyê xwendewarî fêr bû, lê xwendina xwe ya olî berdewam nekir û nebû mela. Ew wekî yek ji stûnên sereke yên dibistana helbesta Babaniyan tê hesibandin û bi terîqeta Qadirî re jî têkiliya wî hebû. Mixabin, tenê beşek biçûk ji helbestên wî gihiştiye destê xwendevanan. Navê wî di dîroka helbesta Kurdî de bi helbestvanên navdar ên wekî Nali û Salim re tê gotin.

Di helbestên Kurdî de mijarên evîn, bedewî, aşk, ruhaniyet û baweriya olî cihê girîng digirin. Ew gelek caran ji çîrokên olî, îşaretên Quranê û çand û kevneşopiya Îslamî sûd werdigire û wan dike bingehê wêneyên helbestî yên xwe. Di hin helbestên wî de çîrokên Yûsif û Zuleyxa, Yeqûb, Îsa, Helaç û Kerbela wekî sembol û îşareta evînê û hestên ruhî tên bikaranîn.

ئەحمەد حوسەینی (١٩٥٥–٢٠٢٦) یەکێک بوو لە شاعیرە گرنگەکانی شیعری نوێی کوردی بە زمانی کرمانجی. لە ساڵی ١٩٥٥ لە شاری عاموودا لە ڕۆژاوای کوردستان لەدایک بوو و بەشی فەلسەفەی لە زانکۆی دیمەشق تەواو کرد. ساڵی ١٩٨٩ بۆ سوێد کۆچی کرد و تا کۆتایی ژیانی لەوێ ژیا

حوسەینی بە شێوازی تایبەتی خۆی لە شیعری نوێی کوردیدا ناسراو بوو. لە بەرهەمەکانیدا خۆشەویستی، بیرەوەریی منداڵی، نیشتمان، دووری و غەریبی، ئازادی و ئازاری مرۆڤ بە شێوەیەکی قووڵ و هەستیار دەردەکەون. یەکێک لە بەرهەمە ناسراوەکانی «Rono û Sirûdên Bêrîkirinê» ـە کە ساڵی ١٩٩٤ لە سوێد بڵاوکرایەوە. هەروەها کۆبەرهەمەکەی بە ناوی «Dîwan» ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن وەشانخانەی ئاڤێستا بڵاوکرایەوە

ئەحمەد حوسەینی کاریگەرییەکی دیاری لەسەر گەشەکردنی شیعری نوێی کوردی داناوە و بە تایبەتی لە نێوان شاعیرانی گەنجدا کاریگەریی هەبوو. ئەو لە ١١ی ئاداری ٢٠٢٦ لە سوێد کۆچی دوایی کرد

Ehmed Huseynî (1955–2026) yek ji helbestvanên girîng ên helbesta nûjen a Kurdî bi zimanê Kurmancî bû. Ew di sala 1955an de li Amûdê, li Rojavayê Kurdistanê, ji dayik bû û beşa felsefeyê li Zanîngeha Şamê qedand. Di sala 1989an de çû Swêdê û heta dawiya jiyana xwe li wir jiya.

Huseynî bi şêwazeke taybet û zimanekî hestyar di helbesta nûjen a Kurdî de cihê xwe girt. Di helbestên wî de mijarên evînê, bîranînên zaroktiyê, welat, dûrî û xerîbî, azadî û êşên mirovan bi awayekî kûr tên nîşandan. Di berhemên wî de hestên kesekî ku ji welatê xwe dûr e û bîranînên zaroktiyê bi evîna welatê re têne girêdan.

Ji berhemên wî yên navdar «Rono û Sirûdên Bêrîkirinê» e ku di sala 1994an de li Swêdê hatiye weşandin. Di sala 2002an de jî berhemên wî yên giştî bi navê «Dîwan» ji aliyê Weşanxaneya Avesta ve hatin çapkirin.

Ehmed Huseynî bandoreke mezin li ser helbestvanên ciwan û pêşketina helbesta nûjen a Kurdî hişt. Ew di 11ê Adara 2026an de li Swêdê koça dawiyê kir.

زاری، ناوی هونەری مامۆستا مەلا عەبدولکەریم سائیب، شاعیر و ئەدیبی ناسراوی کوردی بوو. لە ساڵی ١٩٠٥ لە ناوچەی سەقز لەدایک بوو و لە ساڵی ١٩٨٢ کۆچی دوایی کرد. ئەو بە تایبەتی لە شیعری کلاسیکی کوردی و عەرووزدا شارەزاییەکی بەرزی هەبوو

یەکێک لە بەرهەمە گرنگەکانی دیوانی زارییە، کە کۆمەڵێک شیعری بە زمانی کوردیی ناوەندی لەخۆ دەگرێت. هەروەها زاری بە وەرگێڕانی «لەیلی و مەجنوون»ی نیزامی لە فارسییەوە بۆ کوردی ناسراوە. شیعرەکانی زاری زۆرجار ڕەنگی ئەدەبی و ڕووحانی هەیە و لەگەڵ شێوازی کلاسیکی و کێشی عەرووزی پەیوەندییەکی بەهێزیان هەیە

بەرهەمەکانی زاری بەشێک لە میراثی شیعری کلاسیکی کوردیی سەدەی بیستەم پێکدەهێنن و چوارینەکانی زاریش بە شێوەی کتێب بڵاوکراوەتەوە

Zarî, bi navê rastîn Mamoste Mela Ebdulkerîm Saîb, helbestvan û edîbê Kurd bû. Ew di sala 1905an de li herêma Seqizê ji dayik bû û di sala 1982an de koça dawiyê kir. Zarî bi taybetî di helbesta klasîk a Kurdî û erûzê de xwedî zanînek berfireh bû.

Yek ji berhemên girîng ên wî Dîwana Zarî ye ku gelek helbestên wî bi Kurdiya Navendî dihewîne. Herwiha Zarî bi wergerandina «Leylî û Mecnûn»a Nizamî ji farisî bo kurdî jî tê naskirin. Di helbestên wî de mijarên edebî û ruhani cihê girîng digirin û şêwaza wî bi kevneşopiya helbesta klasîk û rêza erûzê re girêdayî ye.

Berhemên Zarî parçeyek girîng ji mîrata helbesta klasîk a Kurdî ya sedsala bîstem pêk tînin. Çuwarînên Zarî jî wekî berhemek serbixwe hatiye weşandin û îro di nav çavkaniyên edebiyata Kurdî de cihê xwe heye.

وەلی دێوانە، بە ناوی وەلیدی کوڕی کوێخا محەممەد، یەکێکە لە شاعیرە ناسراوەکانی سەدەی هەژدەیەمی ئەدەبی کوردی. لە دەوروبەری ساڵی ١٧٤٥ لە ناوچەی بەکراوا، نزیک هەڵەبجە، لە هۆزی کەماڵەیی لەدایک بووە. سەرچاوەکان لە ساڵی لەدایکبوون و مردنیدا جیاوازن، بۆیە بە وردی ناتوانرێت ساڵەکان دیاری بکرێن

وەلی دێوانە بە تایبەتی بە شیعرەکانی عیشق و خۆشەویستی ناسراوە. ئەو شەیدای کچێک بە ناوی شەم، کچی قادر شێروان، بوو؛ بەڵام بەهۆی ناکۆکیی نێوان هۆزەکان، ئەو خۆشەویستییە بە کۆتایی نەگەیشت. ئەم داستانە بووەتە یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی شیعرە ناسک و هەستبزوێنەکانی

زۆربەی هۆنراوەکانی بە شێوەزاری گۆرانی نووسراون و بەشێکی گرنگ لە میراثی شیعری کوردی پێکدەهێنن. دیوانی وەلی دێوانە چەندین جار کۆکراوەتەوە و چاپ کراوە؛ لەوانەش چاپی ١٩٧٩ لە بەغدا

Welî Dêwane, bi navê Welîd, kurê Kewxa Mihemed, yek ji helbestvanên navdar ên sedsala heftdeh û hijdeh a edebiyata Kurdî ye. Li gorî hin çavkaniyan, ew nêzîkî sala 1745an li devera Bekr Awa, nêzîkî Helebce, di nav eşîra Kemaleyî de hatiye dinyayê. Li ser dîroka jidayikbûn û mirina wî di çavkaniyan de cudahî heye.

Welî Dêwane bi taybetî bi helbestên evîn û hezkirinê tê naskirin. Ew dilbasteya keçeke bi navê Şem, keça Qadirê Şîrwan, bû. Lê ji ber nakokiyên di navbera eşîran de, ev evîna wî bi dawiyekê negihişt. Ev çîrok di helbestên wî de cihê sereke digire û hestên kûr ên evîn, hesret û dûrî nîşan dide.

Gelek ji helbestên wî bi şêwazê Goranî hatine nivîsandin û beşek girîng ji mîrata helbesta Kurdî pêk tînin. Dîwana Welî Dêwane gelek caran hatiye berhevkirin û çapkirin, û îro jî wekî berhemeke girîng a helbesta klasîk a Kurdî tê xwendin.