وەفایی، بە ناوی تەواوی میرزا عەبدولڕەحیم سابڵاغی، یەکێکە لە شاعیرە کلاسیکە گرنگەکانی کوردی سەدەی نۆزدەهەم. ساڵی 1844 لە مەهاباد لەدایک بوو و خوێندنی ئایینی لە هەمان شار تەواو کرد و بوو بە مامۆستا و زانایەکی ئایینی. وەفایی بە تایبەتی بە غەزەلە عاشقانەکانی ناسراوە. لە شیعرەکانیدا بابەتەکانی خۆشەویستی، جوانی، سروشت و عیرفان شوێنێکی گرنگیان هەیە. شێوازی شیعرییەکەی پابەندی ڕێساکانی شیعری کلاسیکی بوو و غەزەل و قەسیدەی زۆری نووسیوە. هەروەها لە پەرەپێدان و گواستنەوەی شێوازی شیعری سۆرانیی قوتابخانەی سلێمانی بۆ ناوچەی موکریان و ڕۆژاوای ئێراندا ڕۆڵی هەبووە. وەفایی لە ساڵی 1902 بۆ حەج ڕۆیشت و لە کاتی گەڕانەوەدا نەخۆش کەوت و کۆچی دوایی کرد. دیوانی وەفایی یەکێکە لە بەرهەمە ناسراوەکانی ئەو و بە شێوەی جیاواز چاپ و بڵاوکراوەتەوە
Wefayî, bi navê tam Mîrza Ebdurrehîm Sablaẍî, yek ji helbestvanên girîng ên edebiyata klasîk a Kurdî ya sedsala nozdehan bû. Ew di sala 1844an de li Mehabadê ji dayik bû, li heman bajarî xwendina olî qedand û bû mamoste û alimê olî. (Kurdipedia)
Wefayî bi taybetî bi gazelên evînî yên xwe navdar e. Di helbestên wî de mijarên evîn, bedewî, xweza û tesewuf cihê girîng digirin. Şêwaza helbestvanî ya wî li ser rêbazên helbesta klasîk ava bû û gelek gazel û qesîde nivîsandiye. Herwiha di belavkirina şêwaza helbesta Soranî ya dibistana Silêmaniyê ber bi devera Mukriyan û Rojavayê Îranê de roleke girîng lîstiye. (Wikipedia)
Wefayî di sala 1902an de ji bo Hecê çû û di dema vegerê de nexweş ket û koça dawiyê kir. Dîwana Wefayî yek ji berhemên navdar ên wî ye û di demên cuda de hatiye çapkirin û weşandin. (ڤەژینبوکس)
Nurcan Delîl helbestvan û nivîskareke hevçerx a Kurd e ku bi zimanê Kurmancî helbest dinivîse. Ew li gundê Bexteriyê, li navçeya Xana Axparê hatiye dinyayê û dibistana seretayî, navîn û lîseyê li Xana Axparê xwendiye. Ji zaroktiya xwe ve bi helbestê re mijûl bûye û di çalakiyên civakî û sivîl de jî beşdar bûye. (Kurdipedia)
Yek ji berhemên wê yên sereke «Risteyên Gazincbar» e ku di sala 2019an de ji aliyê Weşanên J&J ve li Amedê hatiye çapkirin. Di helbestên wê de mijarên jiyan, dem, evîn, bîranîn, êş, jin û hestên mirovan bi şêwazeke hestyar tên pêşkêşkirin. (Kurdipedia) Di sala 2023an de pirtûka wê ya helbestan «Stêrkên Demsalê» jî hatiye weşandin. Pirtûk 78 rûpel e û ji aliyê J&J Yayınları ve hatiye çapkirin. (Illa Kitap) Herwiha Nurcan Delîl ligel Zozan Gulan di amadekirina «Helbestên Jinên Wêjekar» de beşdar bûye; di vê berhemê de helbestên 79 jinên helbestvan cih digirin. (KitapStore)
نورجان دلییل شاعیر و نووسەرێکی هاوچەرخی کوردە کە بە زمانی کرمانجی شیعر دەنووسێت. ئەو لە گوندی بەختەریی، لە ناوچەی خانەئاکپەری لەدایک بووە و خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی لە خانەئاکپەری تەواو کردووە. لە منداڵییەوە بە شیعرەوە خەریکی بووە و لە چالاکییە مەدەنی و کۆمەڵایەتییەکانیشدا بەشداریی کردووە. یەکێک لە بەرهەمە سەرەکییەکانی **«ڕستەیەن گازینجبار»**ە کە ساڵی 2019 لەلایەن وەشانەکانی لە ئامەد چاپ کراوە. لە شیعرەکانی ئەوەدا بابەتەکانی ژین، کات، خۆشەویستی، یادەوەری، ئازار، ژن و هەستی مرۆیی بە شێوەیەکی هەستیار دەردەکەون. لە ساڵی 2023یش دیوانی **«ستێرکێن دەمسالێ»**ی بڵاوکراوەتەوە، کە 78 لاپەڕەیە و لەلایەن چاپ کراوە(Illa Kitap) هەروەها نورجان دلییل لە ئامادەکردنی کتێبی «Helbestên Jinên Wêjekar» لەگەڵ زۆزان گولان بەشدار بووە؛ ئەم کتێبە شیعری 79 ژنی شاعیر لەخۆدەگرێت. (KitapStore)
Roza Metîna nivîskarek û helbestvaneke hevçerx a Kurd e ku bi zimanê Kurmancî dinivîse. Ew di sala 1985an de li gundê Fitnê, girêdayî Dêrikê ya Mêrdînê, ji dayik bûye. Xwendina seretayî, navîn û amadeyî li Dêrikê qedandiye û li zanîngehên Stenbolê û Dîcleyê beşa geşedana zarokan xwendiye. Roza Metîna ji temenê ciwaniyê ve dest bi nivîsandinê kiriye û bi taybetî di warê helbest û çîrokên kurt de çalak e. Di berhemên wê de mijarên evîn, jin, jiyan, civak û hestên mirovan cihê girîng digirin. Yek ji berhemên wê ji bo zarokan «Sêgoşe û Çargoşe» ye. Di nav berhemên wê yên helbestê de «Bilindahiyên Xwedanwend» (2014)، «Hêviyên Dilazad» (2015) û «Tilîya Qereqûçkê» (2019) hene. Herwiha bi çîrokên xwe di gelek pêşbirkan de xelat wergirtiye.
ڕۆزا مەتیـنا نووسەر و شاعیرێکی هاوچەرخی کوردە کە بە زمانی کرمانجی دەنووسێت. ئەو ساڵی 1985 لە گوندی فیتنێ، سەر بە دێریک لە ناوچەی ماردین، لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی لە دێریک تەواو کردووە و لە بەشی گەشەپێدانی منداڵان لە زانکۆکانی ئیستانبوڵ و دیجلە خوێندووە. رۆزا مەتیـنا لە تەمەنێکی گەنجیدا دەستی بە نووسین کرد و بە تایبەتی لە بواری شیعر و چیرۆکی کورتدا چالاکە. لە بەرهەمەکانی بابەتەکانی خۆشەویستی، ژن، ژیان، کۆمەڵگە و هەستی مرۆیی شوێنێکی دیار دەگرن. یەکێک لە بەرهەمەکانی بۆ منداڵان **«سێگۆشە و چوارگۆشە»**یە. لە بەرهەمە شیعرییەکانی «بلنداهیێن خوەدان‌وەند» (2014)، «هێڤیێن دڵئازاد» (2015) و «تیلییا قەرەقوچکێ» (2019) هەن. هەروەها بە چیرۆکەکانی چەندین خەڵاتی ئەدەبی بەدەستهێناوە
سالم، بە ناوی تەواوی مەلای خدر کوڕی مەلای سەعید، یەکێکە لە شاعیرە گەورەکانی ئەدەبی کلاسیکی کوردی و لە شاعیرە دیارەکانی قوتابخانەی شیعری بابانە. زۆربەی سەرچاوەکان ساڵی ١٨٠٠ بۆ لەدایکبوونی داناوە. سالم لە ناوچەی سلێمانی ژیا و بە تایبەتی بە غەزەلە عاشقانە و عیرفانییەکانی ناسراوە. لە شیعرەکانی سالمدا خۆشەویستی، جوانی، دڵداری، هەجران، عیرفان و هەستی مرۆیی بابەتی سەرەکین. شێوازی نووسینی ئەو پابەند بە بنەماکانی شیعری کلاسیکی بوو و لە بەکارهێنانی کێشی عەرووز، وێنەسازی و وشەی جوان توانایەکی بەرزی هەبوو. سالم بە زمانی سۆرانی شیعری نووسی و کاریگەرییەکی گرنگی لە گەشەکردنی شیعری کلاسیکی کوردی دانا
دیوانی سالم کۆمەڵێک لە غەزەل و هۆنراوەکانییە و لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا بە بەرهەمێکی گرنگ دادەنرێت. ناوی سالم لەگەڵ نالی و مەحوی بەشێکی گرنگ لە پەرەپێدانی شیعری کلاسیکی کوردی پێکدەهێنێت.
Salim, bi navê tam Melayê Xidir kurê Melayê Seîd, yek ji helbestvanên mezin ên edebiyata klasîk a Kurdî û ji helbestvanên navdar ên dibistana helbesta Babaniyan e. Piraniya çavkaniyan sala 1800an wekî sala jidayikbûna wî destnîşan dikin. Salim li devera Silêmaniyê jiya û bi taybetî bi gazelên evînî û tesewufî yên xwe navdar bû.
Di helbestên Salim de mijarên evîn, bedewî, dilberî, hicran, tesewuf û hestên mirovan cihê sereke digirin. Şêwaza nivîsandina wî li ser bingehên helbesta klasîk ava bû û di bikaranîna pîvana erûzê, wêneyên helbestî û zimanê xweş de jêhatî bû. Salim bi Soranî helbest nivîsand û di pêşxistina helbesta klasîk a Kurdî de roleke girîng lîst.
Dîwana Salim berhevoka gazel û helbestên wî ye û di dîroka edebiyata Kurdî de wekî berhemeke girîng tê dîtin. Navê Salim ligel Nalî û Mehwî beşeke girîng ji pêşxistina helbesta klasîk a Kurdî pêk tîne.
Melaye Ehmedê Cizîrî, ku bi navê Melayê Cizîrî tê naskirin, yek ji mezintirîn helbestvanên klasîk ên Kurd û ji damezrînerên helbesta klasîk a Kurmancî ye. Piraniya çavkaniyan sala 1570an wekî sala jidayikbûna wî nîşan didin. Ew bi bajarê Cizîrê û herêma Botanê re têkiliyeke xurt hebû. Di sala 1640an de koça dawiyê kir û li Cizîrê hate veşartin. Melayê Cizîrî di warên edebiyat, felsefe û tesewufa Îslamî de alim û rewşenbîrekî navdar bû. Di helbestên wî de mijarên evîn, bedewî, tesewuf, ruhaniyet û lêgerîna rastiyê cihekî girîng digirin. Wî ziman, peyv û wêneyên helbestî bi awayekî hunerî bi kar anîn û bandoreke mezin li ser helbestvanên piştî xwe kir. Dîwana Melayê Cizîrî yek ji dîwanên kevn û girîng ên helbesta Kurmancî ye û di dîroka edebiyata klasîk a Kurdî de cihekî bingehîn digire.
مەلا ئەحمەدی جزیری، ناسراو بە مەلای جزیری، یەکێکە لە گەورەترین شاعیرانی کلاسیکی کورد و لە دامەزرێنەرانی شیعری کلاسیکی کرمانجییە. زۆربەی سەرچاوەکان ساڵی 1570 بۆ لەدایکبوونی داناوە و پەیوەندییەکی بەهێزی بە شاری جزیری و ناوچەی بوتانەوە هەبوو. ساڵی 1640 کۆچی دوایی کرد و لە جزیری بەخاک سپێردرا. mەلای جزیری لە بواری ئەدەب، فەلسەفە و عیرفانی ئیسلامیدا زانایەکی بەناوبانگ بوو. شیعرەکانی زۆرجار بە بابەتەکانی خۆشەویستی، جوانی، عیرفان، ڕۆحانییەت و گەڕان بەدوای ڕاستی دەچن. ئەو بە شێوەیەکی هونەری وشە و وێنەی شیعریی بەکار هێناوە و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر شاعیرانی دوای خۆی داناوە.
دیوانی مەلای جزیری یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین دیوانەکانی شیعری کرمانجی و بەشێکی بنەڕەتی لە مێژووی ئەدەبی کلاسیکی کوردی پێکدەهێنێت
هێمن موکریانی، بە ناوی تەواوی محەممەد ئەمین شێخ‌الإسلامی موکریانی، یەکێکە لە شاعیر و نووسەرە بەناوبانگەکانی ئەدەبی نوێی کوردی. ساڵی ١٩٢١ لە مهاباد لەدایک بوو و لە ژینگەیەکی ئەدەبی و ڕۆشنبیریی کوردیدا گەورە بوو. هێمن لە تەمەنێکی گەنجیدا دەستی بە شیعرنووسین کرد و بە شێوازی تایبەتی خۆی بووە یەکێک لە دەنگە دیارەکانی شیعری سۆرانی. لە شیعرەکانی هێمن‌دا بابەتەکانی کوردستان، ئازادی، نیشتمان، خۆشەویستی، ژیانی خەڵک و هەستی مرۆیی زۆر دیارن. زمانی شیعریی ئەو سادە، زیندوو و نزیک لە زمانی خەڵکە و بەکارهێنانی وشە و دەربڕینی کوردیی ڕەسەن لە تایبەتمەندییەکانی بەرهەمەکانییە. هێمن هەروەها بە وەرگێڕان و کارکردن لەسەر ئەدەبی کوردی و فارسیش ناسراوە. لە بەرهەمە ناسراوەکانی «تاریک و ڕوون» و «ناڵەی جودایی» هەن. هێمن موکریانی لە ١٩٨٦ لە تاران کۆچی دوایی کرد و بە جێهێشتنی بەرهەمێکی بەرچاو، شوێنێکی گرنگی لە مێژووی شیعری نوێی کوردیدا هەیەHêmin Mukriyanî — Kurmancî
Hêmin Mukriyanî, bi navê tam Mihemed Emîn Şêxulîslamî Mukriyanî, yek ji helbestvan û nivîskarên navdar ên edebiyata nûjen a Kurdî ye. Ew di sala 1921an de li Mehabadê ji dayik bû û di hawîrdoreke edebî û rewşenbîrî ya Kurdî de mezin bû. Hêmin ji temenê ciwaniyê ve dest bi helbestnivîsînê kir û bi şêwaza xwe ya taybet bû yek ji dengên girîng ên helbesta Soranî. Di helbestên Hêmin de mijarên Kurdistan, azadî, welat, evîn, jiyana gel û hestên mirovan pir tên dîtin. Zimanê helbestî yê wî sade, zindî û nêzîkî zimanê gel e. Bikaranîna peyv û îfadeyên Kurdî yên resen yek ji taybetmendiyên berhemên wî ye. Hêmin di warê wergerê û xebatên li ser edebiyata Kurdî û Farisî de jî çalak bû. Di nav berhemên wî yên navdar de «Tarîk û Rûn» û «Naleya Cudayî» hene. Hêmin Mukriyanî di sala 1986an de li Tehranê koça dawiyê kir û berhemên wî heta îro di nav xwendevanên Kurd de cihê girîng digirin.
